بیان مسئله:
سلام، نخستین واژه‌ای است که پیامبر اکرم (ص) با آن به حضرت زهرا (س) سلام کرد: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا فاطِمَةُ». این واژه، نه یک تحیت ساده، بلکه یکی از نام‌های خداوند، اعلام صلح و دوستی، و طلب سلامت برای مخاطب است. و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب این سلام بود، در جایگاه بانویی قرار گرفت که سلامِ پیامبر (ص) به او، آغازگر سلسله‌ای از سلام‌های الهی و انسانی شد.
پرسش اصلی این نوشتار آن است که «سلام» چه معنایی دارد، در قرآن و روایات چگونه معرفی شده، و چه پیوندی با حضرت زهرا (س) دارد؟ نوشتار حاضر می‌کوشد با تکیه بر آیات، روایات و منابع معتبر، این ابعاد را در ده بخش موضوعی تبیین کند و نشان دهد که سلام، نه یک عادت معمولی، بلکه یک عبادت و یک جایگاه الهی است که حضرت زهرا (س) در مرکز آن قرار دارد.
ضرورت مسئله:
ضرورت پرداختن به این موضوع، از آنجا ناشی می‌شود که «سلام» در فرهنگ اسلامی، به یک عادت روزمره تبدیل شده و بسیاری از مسلمانان، از عمق معنایی و جایگاه الهی آن غافل‌اند. در حالی که سلام، یکی از نام‌های خداوند است، اعلام صلح و دوستی است، و پاداش الهی دارد. و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بهترین الگو برای شناخت این جایگاه است.
ضرورت دیگر آن است که در طول تاریخ، همواره کسانی کوشیده‌اند جایگاه حضرت زهرا (س) را کوچک نشان دهند و حقوق او را انکار کنند. در چنین شرایطی، شناخت سلامِ پیامبر (ص) به او و سلام‌های الهی بر او، یک وظیفهٔ دینی و تاریخی است. نوشتار حاضر، با تکیه بر آیات و روایات، این وظیفه را ادا می‌کند.
اهداف مقاله:
این نوشتار می‌کوشد معنای لغوی سلام، جایگاه آن در قرآن و روایات، احکام فقهی آن، و پیوند آن با حضرت زهرا (س) را چنان بازخوانی کند که پیوند عمیق این واژه با جایگاه الهی آن حضرت آشکار شود و ردّ پای این معارف در زندگی فردی و اجتماعی انسان امروز نمایان گردد.
هدف آن است که سلام، از یک عادت روزمره فراتر رود و به یک عبادت و یک جایگاه الهی تبدیل شود؛ جایگاهی که حضرت زهرا (س) در مرکز آن می‌درخشد. و خواننده در پایان، احساس کند که این واژه، یک گنجینهٔ زنده از معارف و فضایل است که می‌تواند مسیر زندگی او را روشن کند.
حضرت زهرا (سلام الله علیها) و راز سلام؛ از قرآن تا صلوات
بخش اول: حضرت زهرا (س) و سلامِ آغازین حدیث کساء
پرسش چالشی: چرا حدیث کساء با سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) آغاز می‌شود و این سلام چه رازی در خود دارد؟۱. نخستین واژه
حدیث کساء، با سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) آغاز می‌شود: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا فاطِمَةُ»؛ سلام بر تو ای فاطمه [۱]. این سلام، نخستین جملهٔ حدیث است و نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان نخستین مخاطب پیامبر (ص) در این حادثهٔ آسمانی است.
این سلام، یک سلام ساده نیست؛ یک اعلام حضور است. پیامبر (ص) با سلام به حضرت زهرا (س)، او را مخاطب قرار می‌دهد و حادثهٔ کساء را با نام او آغاز می‌کند. گویی این حادثه، بدون حضور حضرت زهرا (س) کامل نمی‌شود و پیامبر (ص) با سلام به او، این حقیقت را به همه اعلام می‌کند که محور این حادثه، دختر اوست.
۲. فلسفهٔ سلام
پرسش اصلی این است: چرا پیامبر (ص) با سلام آغاز کرد؟ پاسخ در سه نکته نهفته است.
نکتهٔ اول: «سلام» یکی از نام‌های خداوند است. قرآن می‌فرماید: «هُوَ اللهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ»؛ اوست خداوندی که معبودی جز او نیست، فرمانروا، پاک، سلامت‌بخش [۲]. بنابراین، سلام کردن، یادآوری نام خداوند در آغاز کلام است.
نکتهٔ دوم: سلام، اعلام صلح و دوستی است. راغب در مفردات، «سلام» را به معنای «صلح» دانسته است [۳]. و کسی که سلام می‌کند، در واقع اعلام می‌کند که نسبت به مخاطب خود، کینه و دشمنی ندارد و خواهان صلح و سلامت است. پیامبر (ص) با سلام به حضرت زهرا (س)، این صلح و صفا را در آغاز کلام اعلام کرد.
نکتهٔ سوم: سلام، طلب سلامت و امنیت برای مخاطب است. پیامبر (ص) با گفتن «السَّلامُ عَلَیْکِ»، از خداوند برای حضرت زهرا (س) سلامت و امنیت طلبید. و این، نشان‌دهندهٔ محبت و دلسوزی پیامبر (ص) به دخترش است.
۳. پاسخ حضرت زهرا (س)
حضرت زهرا (س) با جملهٔ «عَلَیْکَ السَّلامُ»؛ سلام بر تو [۴] به سلام پیامبر (ص) پاسخ می‌دهد. این پاسخ، نه تنها یک ادب، بلکه نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان کسی است که سلامِ پیامبر (ص) را دریافت می‌کند و پاسخ می‌دهد.
پاسخ حضرت زهرا (س)، کوتاه اما پرمعناست. او با همین جملهٔ کوتاه، هم ادب خود را نشان می‌دهد و هم جایگاه خود را به‌عنوان مخاطب سلامِ پیامبر (ص) تثبیت می‌کند. و این، نخستین گفت‌وگوی حدیث کساء است؛ گفت‌وگویی که با سلام آغاز می‌شود و با محبت ادامه می‌یابد.
۴. سلامِ فرزندان و همسر
در ادامهٔ حدیث، امام حسن (ع) وارد می‌شود و سلام می‌کند: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا أُمَّاهُ»؛ سلام بر تو ای مادر [۵]. و امام حسین (ع) نیز چنین می‌کند. و امام علی (ع) نیز با سلام وارد می‌شود: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ رَسُولِ اللهِ»؛ سلام بر تو ای دختر رسول خدا [۶].
این سلام‌ها، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان محور این خانواده است. همهٔ اعضای خانواده، او را با سلام مخاطب قرار می‌دهند و او نیز پاسخ می‌دهد. و این، یک خانوادهٔ آسمانی را به تصویر می‌کشد که محور آن، حضرت زهرا (س) است.
۵. سلامِ خداوند
در بخش پایانی حدیث، خداوند به پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) سلام می‌رساند: «الْعَلِیُّ الْأَعْلَی یُقْرِئُکَ السَّلامَ»؛ خداوند علی اعلا تو را سلام می‌رساند [۷]. این سلام، اوج سلسلهٔ سلام‌های حدیث کساء است که با سلام پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) آغاز شد و با سلام خداوند به همهٔ اهل بیت (ع) پایان یافت.
این تقارن، بسیار زیباست: حدیث با سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) آغاز می‌شود و با سلامِ خداوند به همهٔ اهل بیت (ع) پایان می‌یابد. و حضرت زهرا (س) در هر دو سلام حاضر است؛ هم سلامِ آغازین را دریافت می‌کند و هم مشمول سلامِ پایانی خداوند است.
۶. از سلام تا معرفت
سلامِ آغازین حدیث کساء، تنها یک ادب نیست؛ یک معرفت است. این سلام، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان محور حادثهٔ کساء است. و پاسخ او، نشان‌دهندهٔ ادب و معرفت او در برابر پیامبر (ص) است.
و این، همان درسی است که بخش اول مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها محور حدیث کساء است، بلکه نخستین کسی است که در این حدیث، سلام گفته و سلام شنیده است. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلام و محور خانوادهٔ آسمانی تثبیت می‌کند.
بخش دوم: حضرت زهرا (س) و معنای لغوی سلام
پرسش چالشی: معنای لغوی «سلام» چیست و چرا این واژه، نخستین کلمه‌ای است که پیامبر (ص) با آن به حضرت زهرا (س) سلام کرد؟
۱. معنای لغوی سلام
«سلام» در لغت، به معنای پاکی و رهایی از عیب و آفت، بی‌عیب بودن و تندرستی است. این واژه، از ریشهٔ «سلم» گرفته شده و همهٔ معانی آن، حکایت از منزه بودن از عیب و نقص می‌کند. بنابراین، «سلام» در اصل، به معنای سلامت و پاکی از هر نقص و آفت است. و این معنا، با سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) تناسب کامل دارد؛ زیرا پیامبر (ص) با این سلام، برای دخترش پاکی و سلامت کامل از هر عیب و نقصی را طلب کرد.
«سلام» همچنین یکی از نام‌های خداوند است؛ سلامت و بی‌گزند، پاکی از عیب‌ها. و در معنای تحیت و درود نیز به کار می‌رود. بنابراین، این واژه هم به معنای پاکی از عیب است، هم یکی از نام‌های خداوند، و هم به معنای تحیت و درود. و این گستردگی معنا، نشان‌دهندهٔ عمق این واژه است که پیامبر (ص) آن را برای آغاز کلام با حضرت زهرا (س) برگزید.
۲. سلام در منابع لغوی
راغب در مفردات می‌گوید: «السَّلَم وَ السَّلامَة: از بیماری ظاهری و باطنی مصون بودن». و خداوند در قرآن می‌فرماید: «بِقَلبٍ سَلیمٍ»؛ دل و اندیشه‌ای که از دغل و نادرستی عاری باشد [۸]. این، سلامتی باطنی است. بنابراین، «سلام» در اصل به معنای سلامتی از بیماری ظاهری و باطنی است. و این معنا، در سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) تجلی یافت.
همچنین راغب می‌گوید: «ولی سلامت حقیقی جز در بهشت نیست... چنانکه خدای تعالی گوید: لَهُم دارُ السَّلامِ عِندَ رَبِّهِم؛ یعنی سلامت کامل و مطلق» [۹]. بنابراین، «دار السلام» (بهشت) جایگاه سلامت کامل است. و حضرت زهرا (س) که در سلامِ پیامبر (ص) مشمول این سلامت شد، به سلامت کامل و مطلق رسید.
۳. سلام، نام خداوند
«سلام» یکی از نام‌های خداوند است. قرآن می‌فرماید: «هُوَ اللهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ»؛ اوست خداوندی که معبودی جز او نیست، فرمانروا، پاک، سلامت‌بخش [۱۰]. بنابراین، «سلام» نه تنها یک واژهٔ معمولی، بلکه نام خداوند است. و پیامبر (ص) با سلام به حضرت زهرا (س)، در واقع نام خداوند را بر زبان جاری کرد و دخترش را به یاد خداوند انداخت.
۴. سلام، اعلام صلح و دوستی
سلام، اعلام صلح و دوستی است. کسی که سلام می‌کند، در واقع می‌گوید: من نسبت به تو هیچ غل و غش و حسادت و کینه و بغضی ندارم و دلم از هر عیب و مرضی پاک است. و این معنا، با معنای لغوی «سلام» (پاکی از عیب) سازگار است. و پیامبر (ص) با سلام به حضرت زهرا (س)، این صلح و صفا را در آغاز کلام اعلام کرد.
۵. از لغت تا معرفت
معنای لغوی «سلام» (پاکی از عیب، سلامت، صلح، نام خداوند) نشان‌دهندهٔ عمق این واژه است. و پیامبر (ص) با انتخاب این واژه برای سلام به حضرت زهرا (س)، در واقع او را به بالاترین درجات سلامت و پاکی دعوت کرد.
و این، همان درسی است که بخش دوم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه این سلام، نام خداوند و طلب سلامت کامل برای او بود. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلامت و پاکی تثبیت می‌کند.
بخش سوم: حضرت زهرا (س) و سلام در قرآن
پرسش چالشی: قرآن، سلام را چگونه معرفی می‌کند و چه پیوندی میان سلامِ قرآنی و سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) وجود دارد؟۱. آیهٔ تحیت
خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها»؛ و هنگامی که به شما تحیتی گفته شد، پاسخ آن را به‌گونه‌ای بهتر بدهید یا همان‌گونه پاسخ گویید [۱۱]. این آیه، نخستین آیه‌ای است که در متن اصلی به آن اشاره شده و مبنای قرآنی سلام و پاسخ سلام است. و پیامبر (ص) با سلام به حضرت زهرا (س)، همین آیه را در عمل اجرا کرد؛ او سلام کرد و حضرت زهرا (س) نیز پاسخ داد.
این آیه، دو حکم را بیان می‌کند: نخست، وجوب پاسخ سلام؛ دوم، برتری پاسخ بهتر. و حضرت زهرا (س) با پاسخ «عَلَیْکَ السَّلامُ»، هر دو حکم را رعایت کرد؛ هم پاسخ داد و هم پاسخش، کوتاه و محترمانه بود. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان کسی است که آداب قرآنی سلام را در عمل به‌جای می‌آورد.
۲. آیهٔ دار السلام
خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ اللهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ»؛ و خداوند به خانهٔ سلام (بهشت) فرا می‌خواند [۱۲]. «دار السلام» یکی از نام‌های بهشت است و به معنای خانهٔ سلامت و امنیت کامل. و حضرت زهرا (س) که در سلامِ پیامبر (ص) مشمول سلامت شد، به این خانهٔ سلامت نیز دعوت شده است.
این آیه، نشان می‌دهد که «سلام» تنها یک تحیت دنیایی نیست؛ یک جایگاه اخروی نیز هست. و حضرت زهرا (س) که در دنیا مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در آخرت نیز در دار السلام جای خواهد داشت. و این، پیوندی زیبا میان سلامِ دنیایی و سلامِ اخروی است.
۳. سلام در آیات دیگر
در قرآن، کلمهٔ «سلام» ۴۲ مرتبه آمده است. از جمله: «سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ»؛ سلام بر شما به خاطر صبرتان، پس چه نیکوست سرای آخرت [13]. و «سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحیمٍ»؛ سلامی از سوی پروردگاری مهربان [۱4]. و «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمینَ»؛ سلام بر نوح در جهانیان [۱5]. این آیات، نشان‌دهندهٔ گستردگی معنای سلام در قرآن است.
و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سلام‌های قرآنی قرار می‌گیرد. او با صبر و استقامت خود در مسیر حق، شایستهٔ «سلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ» شد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان بانوی صبر و سلام است.
۴. سلام، تحیت الهی
در قرآن، سلام به‌عنوان تحیت الهی معرفی شده است: «فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً»؛ هنگامی که وارد خانه‌ای شدید، بر یکدیگر تحیت الهی بفرستید، تحیتی پربرکت و پاکیزه [۱6]. بنابراین، سلام، نه یک عادت معمولی، بلکه یک تحیت الهی است که از سوی خداوند مقرر شده است.
و حضرت زهرا (س) که در خانه‌اش، پیامبر (ص) با سلام وارد شد، مصداق کامل این آیه است. او نه تنها سلامِ پیامبر (ص) را دریافت کرد، بلکه خود نیز در پاسخ، تحیت الهی را به‌جای آورد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان بانوی تحیت الهی است.
۵. از قرآن تا حضرت زهرا (س)
سلام در قرآن، یک واژهٔ معمولی نیست؛ یک تحیت الهی، یک نام خداوند، و یک جایگاه اخروی است. و حضرت زهرا (س) در همهٔ این ابعاد حاضر است: او مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، پاسخ سلام را به‌جای آورد، و مشمول سلام‌های قرآنی قرار گرفت.
و این، همان درسی است که بخش سوم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها در حدیث کساء، بلکه در قرآن نیز محور سلام است. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلامِ قرآنی تثبیت می‌کند.
بخش چهارم: حضرت زهرا (س) و آیات سلام
پرسش چالشی: آیات سلام در قرآن، چه تصویری از جایگاه حضرت زهرا (س) و اهل بیت (ع) ترسیم می‌کنند؟۱. سلام بر نوح (ع)
خداوند در قرآن می‌فرماید: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمینَ»؛ سلام بر نوح در جهانیان [۱۸]. این آیه، نخستین آیه‌ای است که در آن، خداوند به یکی از پیامبران خود سلام می‌فرستد. و این سلام، نه یک سلام معمولی، بلکه یک سلام الهی است که از سوی خداوند به بندهٔ برگزیده‌اش فرستاده می‌شود.
حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سنت الهی قرار می‌گیرد. خداوند به پیامبران خود سلام می‌فرستد و پیامبر (ص) نیز به حضرت زهرا (س) سلام فرستاد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت زهرا (س) است که سلامِ پیامبر (ص) به او، ادامهٔ همان سنت الهی سلام بر برگزیدگان است.
۲. سلام بر ابراهیم (ع)
خداوند در قرآن می‌فرماید: «سَلامٌ عَلی إِبْراهیمَ»؛ سلام بر ابراهیم [۱۹]. این آیه، دومین سلام الهی به پیامبران است. و حضرت زهرا (س) که در سلامِ پیامبر (ص) مشمول سلام شد، در زمرهٔ کسانی است که خداوند بر آنان سلام می‌فرستد.
این تقارن، بسیار زیباست: خداوند بر ابراهیم (ع) سلام می‌فرستد و پیامبر (ص) بر حضرت زهرا (س) سلام می‌فرستد. و این، نشان‌دهندهٔ آن است که سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س)، نه یک سلام معمولی، بلکه یک سلام الهی است که از سوی خداوند به او می‌رسد.
۳. سلام بر موسی و هارون (ع)
خداوند در قرآن می‌فرماید: «سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هارُونَ»؛ سلام بر موسی و هارون [۲۰]. این آیه، سومین سلام الهی به پیامبران است. و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سنت الهی قرار می‌گیرد.
این آیات، نشان می‌دهند که سلامِ الهی، نه یک امر استثنایی، بلکه یک سنت جاری در میان برگزیدگان خداوند است. و حضرت زهرا (س) که سلامِ پیامبر (ص) را دریافت کرد، در زمرهٔ همین برگزیدگان قرار می‌گیرد.
۴. سلام بر آل یاسین
خداوند در قرآن می‌فرماید: «سَلامٌ عَلی آلِ یاسینَ»؛ سلام بر آل یاسین [۲۱]. این آیه، سلام الهی بر خاندان یکی از پیامبران است. و حضرت زهرا (س) که خود، از خاندان پیامبر (ص) است، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سلام الهی قرار می‌گیرد.
این آیه، نشان می‌دهد که سلامِ الهی، نه تنها بر پیامبران، بلکه بر خاندان آنان نیز فرستاده می‌شود. و حضرت زهرا (س) که از خاندان پیامبر (ص) است، مشمول این سلام الهی است. و این، جایگاه او را به‌عنوان یکی از خاندان برگزیدهٔ خداوند تثبیت می‌کند.
۵. سلام بر بندگان برگزیده
خداوند در قرآن می‌فرماید: «سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذینَ اصْطَفی»؛ سلام بر بندگان برگزیده‌اش [۲۲]. این آیه، سلام الهی بر همهٔ بندگان برگزیدهٔ خداوند است. و حضرت زهرا (س) که خود، یکی از برگزیدگان خداوند است، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سلام الهی قرار می‌گیرد.
این آیه، گسترده‌ترین سلام الهی در قرآن است و همهٔ بندگان برگزیده را در بر می‌گیرد. و حضرت زهرا (س) که در سلامِ پیامبر (ص) مشمول سلام شد، در زمرهٔ این بندگان برگزیده قرار می‌گیرد. و این، جایگاه او را به‌عنوان یکی از برگزیدگان خداوند تثبیت می‌کند.
۶. از سلام تا برگزیدگی
آیات سلام در قرآن، نشان‌دهندهٔ سنت الهی سلام بر پیامبران و بندگان برگزیده است. و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در زمرهٔ همین برگزیدگان قرار می‌گیرد.
و این، همان درسی است که بخش چهارم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها در حدیث کساء، بلکه در قرآن نیز محور سلام است. و سلامِ پیامبر (ص) به او، ادامهٔ همان سنت الهی سلام بر برگزیدگان است. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلامِ الهی تثبیت می‌کند.
بخش پنجم: حضرت زهرا (س) و فضیلت سلام
پرسش چالشی: چرا سلام کردن در روایات اسلامی، این‌قدر فضیلت دارد و این فضیلت، چگونه به حضرت زهرا (س) پیوند می‌یابد؟۱. سلام، مستحب و پاسخ آن واجب
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «السَّلامُ تَطَوُّعٌ وَ الرَّدُّ فَرِیضَةٌ»؛ سلام کردن مستحب و جواب آن واجب است [۲۳]. این روایت، نخستین فضیلت سلام را بیان می‌کند: سلام کردن، یک عمل اختیاری و مستحب است، اما پاسخ آن، یک وظیفهٔ واجب. و حضرت زهرا (س) با پاسخ «عَلَیْکَ السَّلامُ» به پیامبر (ص)، این وظیفهٔ واجب را به‌جای آورد.
این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که وظیفهٔ دینی خود را در برابر سلامِ پیامبر (ص) به‌درستی انجام داد. او نه تنها پاسخ داد، بلکه با کوتاه‌ترین و محترمانه‌ترین جمله، وظیفهٔ خود را ادا کرد. و این، نشان‌دهندهٔ ادب و معرفت او در برابر پیامبر (ص) است.
۲. پاداش سلام
امام صادق (ع) فرمودند: «مَنْ قالَ السَّلامُ عَلَیْکُمْ فَهِیَ عَشْرُ حَسَناتٍ وَ مَنْ قالَ السَّلامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ فَهِیَ عِشْرُونَ حَسَنَةً وَ مَنْ قالَ السَّلامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ فَهِیَ ثَلاثُونَ حَسَنَةً»؛ کسی که بگوید «السلام علیکم»، ده حسنه دارد؛ و کسی که بگوید «السلام علیکم و رحمة الله»، بیست حسنه؛ و کسی که بگوید «السلام علیکم و رحمة الله و برکاته»، سی حسنه دارد [۲۴]. این روایت، پاداش سلام را بر اساس کوتاهی و بلندی آن بیان می‌کند.
و حضرت زهرا (س) با پاسخ کوتاه «عَلَیْکَ السَّلامُ»، ده حسنه را به دست آورد. و این، نشان‌دهندهٔ آن است که او نه تنها وظیفهٔ خود را انجام داد، بلکه پاداش الهی را نیز دریافت کرد. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلام و پاداش‌گیرندهٔ آن تثبیت می‌کند.
۳. سلام، از اسماء خداوند
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «السَّلامُ مِنْ أَسْماءِ اللهِ فَأَفْشُوهُ بَیْنَکُمْ»؛ سلام از نام‌های خداوند است، پس آن را در میان خود آشکار کنید [۲۵]. این روایت، سلام را نه یک عادت معمولی، بلکه یک نام الهی معرفی می‌کند که باید در جامعه گسترش یابد. و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در گسترش این نام الهی سهیم شد.
این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که نام خداوند در سلامِ پیامبر (ص) به او رسید و او نیز با پاسخ خود، این نام الهی را در خانواده‌اش گسترش داد. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی گسترش‌دهندهٔ سلامِ الهی تثبیت می‌کند.
۴. سلام، بهترین اخلاق
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «أَلا أُخْبِرُکُمْ بِخَیْرِ أَخْلاقِ أَهْلِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ؟ قالُوا بَلی یا رَسُولَ اللهِ! قالَ: إِفْشاءُ السَّلامِ فِی الْعالَمِ»؛ می‌خواهید شما را به بهترین اخلاق در دنیا و آخرت آگاه کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله! فرمودند: آشکارا سلام کردن در جهان [۲۶]. این روایت، سلام کردن را بهترین اخلاق دنیا و آخرت معرفی می‌کند.
و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در زمرهٔ کسانی است که این بهترین اخلاق را در خانواده‌اش گسترش داد. او با سلام به فرزندان و همسرش، این بهترین اخلاق را در خانهٔ خود پیاده کرد. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی بهترین اخلاق تثبیت می‌کند.
۵. سلام، نشانهٔ تواضع
امام صادق (ع) فرمودند: «مِنَ التَّواضُعِ أَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَنْ لَقِیتَ»؛ از نشانه‌های تواضع است که هر کس را ملاقات کردی، سلام کنی [۲۷]. این روایت، سلام کردن را نشانهٔ تواضع معرفی می‌کند. و حضرت زهرا (س) که خود، در برابر پیامبر (ص) سلام کرد و پاسخ داد، نشان‌دهندهٔ تواضع او در برابر پدرش بود.
این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که تواضع را در سلام به پیامبر (ص) و فرزندانش نشان داد. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی تواضع تثبیت می‌کند.
۶. از فضیلت تا حضرت زهرا (س)
فضیلت سلام در روایات اسلامی، از مستحب بودن سلام و واجب بودن پاسخ آن، تا پاداش سی حسنه، تا نام خداوند بودن سلام، تا بهترین اخلاق بودن آن، و تا نشانهٔ تواضع بودن آن، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای سلام در اسلام است.
و حضرت زهرا (س) در همهٔ این فضیلت‌ها حاضر است: او پاسخ سلام را به‌جای آورد، پاداش آن را دریافت کرد، نام خداوند را در سلام گسترش داد، بهترین اخلاق را در خانه‌اش پیاده کرد، و تواضع را در سلام نشان داد. و این، همان درسی است که بخش پنجم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه خود، مظهر همهٔ فضیلت‌های سلام است
بخش ششم: حضرت زهرا (س) و آداب سلام
پرسش چالشی: آداب سلام در روایات اسلامی چیست و حضرت زهرا (س) چگونه این آداب را در خانوادهٔ خود پیاده کرد؟۱. سلام کوچک‌تر به بزرگ‌تر
امام صادق (ع) فرمودند: «الْقَلِیلُ یَبْدَؤُونَ الْکَثِیرَ بِالسَّلامِ»؛ گروه کم، به گروه زیاد سلام کنند [۲۸]. این روایت، یکی از آداب سلام را بیان می‌کند: کوچک‌تر به بزرگ‌تر سلام کند. و در ادامه، آداب دیگری نیز ذکر شده: سواره به پیاده، و کسی که مرکب دارد به کسی که پیاده است.
حضرت زهرا (س) در خانوادهٔ خود، این آداب را به‌درستی رعایت کرد. او به‌عنوان مادر، به فرزندانش سلام می‌کرد و آنان نیز پاسخ می‌دادند. و فرزندانش نیز به‌عنوان کوچک‌تر، به او سلام می‌کردند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان محور خانواده‌ای است که آداب سلام در آن رعایت می‌شود.
۲. سلامِ وارد شونده
امام حسین (ع) فرمودند: «لا تَأْذَنُوا لِأَحَدٍ حَتَّی یُسَلِّمَ»؛ به احدی اجازه ندهید (برای سخن گفتن) تا سلام کند [۲۹]. این روایت، ادب دیگری را بیان می‌کند: کسی که وارد می‌شود، باید ابتدا سلام کند. و پیامبر (ص) نیز در حدیث کساء، وقتی وارد خانهٔ حضرت زهرا (س) شد، ابتدا سلام کرد: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا فاطِمَةُ».
حضرت زهرا (س) نیز در خانهٔ خود، این ادب را رعایت می‌کرد. وقتی فرزندانش وارد می‌شدند، ابتدا سلام می‌کردند و او پاسخ می‌داد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان کسی است که آداب ورود و سلام را در خانه‌اش پیاده کرد.
۳. سلام نکردن به برخی افراد
امام صادق (ع) فرمودند: «لا تُسَلِّمُوا عَلَی الْیَهُودِ وَ لا عَلَی النَّصاری وَ لا عَلَی الْمَجُوسِ...»؛ به یهود، نصاری، مجوس، بت‌پرست، و کسانی که شطرنج و نرد بازی می‌کنند، سلام نکنید [۳۰]. این روایت، یکی از محدودیت‌های سلام را بیان می‌کند: سلام نکردن به کافران و فاسقان.
حضرت زهرا (س) نیز در خانوادهٔ خود، این ادب را رعایت می‌کرد. او به کافران و فاسقان سلام نمی‌کرد و فرزندانش را نیز به رعایت این ادب تربیت می‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان بانویی است که مرزهای سلام را می‌شناسد و رعایت می‌کند.
۴. سلامِ پیامبر (ص) به کودکان
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «خَمْسٌ لا أَدَعُهُنَّ حَتَّی الْمَماتِ... وَ التَّسْلِیمُ عَلَی الصِّبْیانِ لِتَکُونَ سُنَّةً مِنْ بَعْدی»؛ پنج چیز است که تا زنده‌ام دست از آنان برنمی‌دارم... و سلام کردن بر کودکان تا اینکه بعد از من سنتی باشد [۳۱]. این روایت، ادب دیگری را بیان می‌کند: سلام کردن به کودکان.
حضرت زهرا (س) نیز در خانوادهٔ خود، این ادب را رعایت می‌کرد. او به فرزندانش، حتی در کودکی، سلام می‌کرد و آنان را به پاسخ سلام تشویق می‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان مادری است که آداب سلام را از کودکی به فرزندانش می‌آموزد.
۵. سلامِ خداوند به حضرت زهرا (س)
در پایان، باید به یک نکتهٔ مهم اشاره کرد: خداوند در حدیث کساء، به همهٔ اهل بیت (ع) سلام می‌رساند: «الْعَلِیُّ الْأَعْلَی یُقْرِئُکَ السَّلامَ»؛ خداوند علی اعلا تو را سلام می‌رساند. و این سلام، شامل حضرت زهرا (س) نیز می‌شود. بنابراین، حضرت زهرا (س) نه تنها سلام‌کننده و پاسخ‌دهندهٔ سلام بود، بلکه خود، مخاطب سلامِ خداوند نیز قرار گرفت.
و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت زهرا (س) است: او هم آداب سلام را در خانواده‌اش پیاده کرد و هم مشمول سلامِ الهی شد. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی آداب سلام تثبیت می‌کند.
۶. از آداب تا حضرت زهرا (س)
آداب سلام در روایات اسلامی، از سلام کوچک‌تر به بزرگ‌تر، تا سلامِ وارد شونده، تا سلام نکردن به کافران، تا سلام به کودکان، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای سلام در اسلام است.
و حضرت زهرا (س) در همهٔ این آداب حاضر است: او به فرزندانش سلام می‌کرد، آداب ورود و سلام را رعایت می‌کرد، مرزهای سلام را می‌شناخت، و به کودکان سلام می‌کرد. و این، همان درسی است که بخش ششم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه خود، مظهر همهٔ آداب سلام است.
بخش هفتم: حضرت زهرا (س) و احکام سلام
پرسش چالشی: احکام فقهی سلام در نماز چیست و حضرت زهرا (س) چگونه این احکام را در زندگی خود رعایت می‌کرد؟۱. سلام نکردن در نماز
فقها می‌فرمایند: در حال نماز، انسان نباید به دیگری سلام کند [۳۲]. این حکم، نشان‌دهندهٔ جایگاه ویژهٔ نماز است؛ نماز، یک ارتباط مستقیم با خداوند است و در آن، نباید با دیگران سخن گفت. و حضرت زهرا (س) که خود، اهل نماز و عبادت بود، این حکم را به‌درستی رعایت می‌کرد.
این حکم، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که در نماز، تمام توجهش به خداوند بود و از سخن گفتن با دیگران پرهیز می‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ عمق عبادت اوست.
۲. وجوب پاسخ سلام در نماز
اگر کسی در حال نماز به نمازگزار سلام کند، باید طوری جواب دهد که سلام مقدم باشد؛ مثلاً بگوید «السَّلامُ عَلَیْکُمْ» و نباید «عَلَیْکُمُ السَّلامُ» بگوید [۳۳]. این حکم، نشان‌دهندهٔ اهمیت پاسخ سلام است، حتی در حال نماز. و حضرت زهرا (س) که خود، در خانه‌اش با سلامِ پیامبر (ص) روبه‌رو شد، این حکم را به‌درستی رعایت می‌کرد.
این حکم، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که حتی در حال عبادت، وظیفهٔ پاسخ سلام را فراموش نمی‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ تعادل او میان عبادت و وظایف اجتماعی است.
۳. فوریت پاسخ سلام
پاسخ سلام، فوری است و اگر کسی عمداً جواب ندهد، معصیت کرده است [۳۴]. این حکم، نشان‌دهندهٔ اهمیت فوری پاسخ سلام است. و حضرت زهرا (س) که خود، در برابر سلامِ پیامبر (ص) بلافاصله پاسخ داد، این حکم را به‌درستی رعایت می‌کرد.
این حکم، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که در پاسخ سلام، تأخیر نمی‌کرد و فوراً پاسخ می‌داد. و این، نشان‌دهندهٔ ادب و احترام او به مخاطبش بود.
۴. کیفیت پاسخ سلام در نماز
واجب است که جواب سلام در میان نماز، مانند همان باشد که سلام‌کننده گفته است [۳۵]. بنابراین، اگر کسی گفت «سلامٌ عَلَیْکُمْ»، نمازگزار باید در جواب بگوید «سلامٌ عَلَیْکُمْ» و نه «السَّلامُ عَلَیْکُمْ». این حکم، نشان‌دهندهٔ دقت در پاسخ سلام است. و حضرت زهرا (س) که خود، در پاسخ به سلامِ پیامبر (ص) گفت «عَلَیْکَ السَّلامُ»، این حکم را به‌درستی رعایت می‌کرد.
این حکم، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان کسی است که در پاسخ سلام، دقت و ادب را رعایت می‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ معرفت او به احکام دینی است.
۵. از احکام تا حضرت زهرا (س)
احکام سلام در نماز، از سلام نکردن در نماز، تا وجوب پاسخ سلام، تا فوریت پاسخ، تا کیفیت پاسخ، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای سلام در فقه اسلامی است.
و حضرت زهرا (س) در همهٔ این احکام حاضر است: او در نماز، سلام نمی‌کرد، پاسخ سلام را واجب می‌دانست، فوراً پاسخ می‌داد، و کیفیت پاسخ را رعایت می‌کرد. و این، همان درسی است که بخش هفتم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه خود، مظهر رعایت احکام سلام در زندگی است.
بخش هشتم: حضرت زهرا (س) و سلامِ خداوند
پرسش چالشی: سلامِ خداوند به حضرت زهرا (س) در پایان حدیث کساء، چه جایگاهی به او می‌بخشد و این سلام، چه پیامی برای ما دارد؟۱. سلامِ خداوند در حدیث کساء
در پایان حدیث کساء، خداوند به پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) سلام می‌رساند: «الْعَلِیُّ الْأَعْلَی یُقْرِئُکَ السَّلامَ»؛ خداوند علی اعلا تو را سلام می‌رساند [۳۶]. این سلام، اوج سلسلهٔ سلام‌های حدیث کساء است که با سلام پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) آغاز شد و با سلام خداوند به همهٔ اهل بیت (ع) پایان یافت.
این سلام، نه یک سلام معمولی، بلکه یک سلام الهی است که از سوی خداوند به بندگان برگزیده‌اش فرستاده می‌شود. و حضرت زهرا (س) که در مرکز این جمع قرار دارد، مخاطب این سلام الهی نیز هست. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای اوست که خداوند خود بر او سلام می‌فرستد.
۲. سلامِ خداوند بر پیامبران
قرآن، نمونه‌های متعددی از سلامِ خداوند بر پیامبران را بیان کرده است: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمینَ»؛ سلام بر نوح در جهانیان [۳۷]. «سَلامٌ عَلی إِبْراهیمَ»؛ سلام بر ابراهیم [۳۸]. «سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هارُونَ»؛ سلام بر موسی و هارون [۳۹]. این آیات، نشان‌دهندهٔ سنت الهی سلام بر برگزیدگان است.
و حضرت زهرا (س) که خود، مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سنت الهی قرار می‌گیرد. خداوند بر پیامبران خود سلام می‌فرستد و پیامبر (ص) نیز به حضرت زهرا (س) سلام فرستاد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت زهرا (س) است که سلامِ پیامبر (ص) به او، ادامهٔ همان سنت الهی سلام بر برگزیدگان است.
۳. سلامِ خداوند بر بندگان برگزیده
خداوند در قرآن می‌فرماید: «سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذینَ اصْطَفی»؛ سلام بر بندگان برگزیده‌اش [۴۰]. این آیه، گسترده‌ترین سلام الهی در قرآن است و همهٔ بندگان برگزیده را در بر می‌گیرد. و حضرت زهرا (س) که خود، یکی از برگزیدگان خداوند است، در زمرهٔ کسانی است که مشمول این سلام الهی قرار می‌گیرد.
این آیه، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان یکی از بندگان برگزیدهٔ خداوند است. و سلامِ خداوند در حدیث کساء، تأییدی بر این برگزیدگی است. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی برگزیدهٔ الهی تثبیت می‌کند.
۴. سلامِ خداوند در بهشت
خداوند در قرآن می‌فرماید: «لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ»؛ برای آنان نزد پروردگارشان خانهٔ سلام است [۴۱]. «دار السلام» یکی از نام‌های بهشت است و به معنای خانهٔ سلامت و امنیت کامل. و حضرت زهرا (س) که در سلامِ پیامبر (ص) مشمول سلامت شد، در آخرت نیز در دار السلام جای خواهد داشت.
این آیه، نشان می‌دهد که سلامِ خداوند، نه تنها یک سلام دنیایی، بلکه یک جایگاه اخروی نیز هست. و حضرت زهرا (س) که در دنیا مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، در آخرت نیز در دار السلام جای خواهد داشت. و این، پیوندی زیبا میان سلامِ دنیایی و سلامِ اخروی است.
۵. از سلام تا اطمینان
سلامِ خداوند به حضرت زهرا (س) در پایان حدیث کساء، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای اوست. این سلام، ادامهٔ سنت الهی سلام بر پیامبران و برگزیدگان است و حضرت زهرا (س) را در زمرهٔ آنان قرار می‌دهد.
و این، همان درسی است که بخش هشتم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه خود، مخاطب سلامِ خداوند نیز قرار گرفت. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلامِ الهی تثبیت می‌کند.
بخش نهم: حضرت زهرا (س) و پاداش سلام و صلوات
پرسش چالشی: سلام و صلوات بر حضرت زهرا (س) چه پاداشی دارد و این پاداش، چه جایگاهی به او می‌بخشد؟۱. پاداش سه روز سلام
یزید بن عبدالملک نوفلی از پدرش و او از جدش روایت کرده است که: روزی به خدمت حضرت فاطمه زهرا (س) مشرف شدم، آن حضرت فرمودند: پدرم (در زمان حیاتشان) فرمودند: «هر کس سه روز بر من و تو سلام کند، بهشت بر او واجب می‌شود». از حضرتشان پرسیدم: آیا این مطلب مخصوص دوران حیات و زندگی شما و آن حضرت است یا شامل بعد از فوت شما و ایشان خواهد بود؟ فرمودند: «هم در زمان زندگی و هم پس از مرگ ما» [۴۲].
این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت زهرا (س) است. سلام بر او، نه تنها یک ادب، بلکه یک عبادت است که بهشت را بر سلام‌کننده واجب می‌کند. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانویی تثبیت می‌کند که سلام بر او، راهی به بهشت است.
۲. سلام خداوند هنگام تولد
ابن عباس می‌گوید: هنگامی که حضرت فاطمه (س) متولد شد، حضرت رسول اکرم (ص) او را «موصره» نامید، بعد جبرئیل (ع) نازل شد و عرض کرد: «پروردگارت به تو و نوزادت سلام می‌رساند» [۴۳]. این روایت، نشان‌دهندهٔ آن است که سلامِ خداوند بر حضرت زهرا (س) از همان آغاز تولد او آغاز شده است.
این سلام، نه یک سلام معمولی، بلکه یک سلام الهی است که از سوی خداوند به نوزاد تازه متولد شده فرستاده می‌شود. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت زهرا (س) است که از بدو تولد، مخاطب سلامِ خداوند قرار گرفته است.
۳. کیفیت صلوات بر حضرت زهرا (س)
کعب بن عجره گوید: هنگامی که آیهٔ شریفهٔ «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً»؛ همانا خداوند و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می‌فرستند؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او صلوات بفرستید و سلام کنید [۴۴] نازل شد، عرض کردیم: ای رسول خدا، ما می‌دانیم که چگونه بر شما سلام کنیم، اما نمی‌دانیم چگونه بر شما صلوات بفرستیم؟ حضرت فرمودند: «بگویید اللهم صل على محمد و آل محمد» [۴۵].
این روایت، نشان‌دهندهٔ آن است که صلوات بر پیامبر (ص)، بدون صلوات بر آل او کامل نیست. و حضرت زهرا (س) یکی از آل محمد (ص) است که در این صلوات، شامل می‌شود. و این، جایگاه او را به‌عنوان یکی از اهل بیت (ع) که صلوات بر آنان واجب است، تثبیت می‌کند.
۴. صلوات بریده
روایت شده است که حضرت فرمودند: «صلوات بریده و بی‌دنباله بر من نفرستید». پرسیدند: صلوات بریده چیست؟ فرمودند: «این که بگویید اللهم صل على محمد و بعد ساکت شوید، بلکه بگویید: اللهم صل على محمد و آل محمد». از آن حضرت پرسیده شد اهل شما چه کسانی هستند؟ فرمودند: «علی (ع)، حضرت فاطمه (س)، حسن و حسین (ع)» [۴۶].
این روایت، نشان‌دهندهٔ آن است که صلوات بر پیامبر (ص)، باید همراه با صلوات بر اهل بیت (ع) باشد. و حضرت زهرا (س) یکی از این اهل بیت (ع) است که در صلوات کامل، شامل می‌شود. و این، جایگاه او را به‌عنوان یکی از ارکان صلوات تثبیت می‌کند.
۵. از پاداش تا جایگاه
پاداش سلام و صلوات بر حضرت زهرا (س)، از واجب شدن بهشت بر سلام‌کننده، تا سلامِ خداوند هنگام تولد، تا وجوب صلوات کامل بر او، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت زهرا (س) است.
و این، همان درسی است که بخش نهم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه سلام و صلوات بر او، پاداش الهی دارد و راهی به بهشت است. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی سلام و صلوات تثبیت می‌کند.
بخش دهم: حضرت زهرا (س) و صلوات؛ از درود تا سلام
پرسش چالشی: صلوات بر حضرت زهرا (س) چگونه با «سلام» پیوند می‌یابد و این صلوات، چه جایگاهی به او می‌بخشد؟
۱. متن صلوات
صلوات بر حضرت زهرا (س) چنین است: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلَی الصِّدِّیقَةِ فاطِمَةَ الزَّکیةِ، حَبِیبَةِ حَبیبِک وَ نَبِیِّک، وَ أُمِّ أَحِبَّائِک وَ أَصْفِیائِک، الَّتی انْتَجَبْتَها وَ فَضَّلْتَها وَ اخْتَرْتَها عَلَی نِساءِ الْعالَمینَ. اللّهُمَّ کُنِ الطَّالِبَ لَها مِمَّنْ ظَلَمَها وَ اسْتَخَفَّ بِحَقِّها، وَ کُنِ الثَّائِرَ اللّهُمَّ بِدَمِ أَوْلادِها. اللّهُمَّ وَ کما جَعَلْتَها أُمَّ أَئِمَّةِ الْهُدی، وَ حَلیلَةَ صاحِبِ اللِّواءِ، وَ الْکریمَةَ عِنْدَ الْمَلَإِ الْأَعْلی، فَصَلِّ عَلَیْها وَ عَلَی أُمِّها صَلاةً تُکرِمُ بِها وَجْهَ أَبیها مُحَمَّدٍ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ تُقِرُّ بِها أَعْیُنَ ذُرِّیَّتِها، وَ أَبْلِغْهُمْ عَنِّی فِی هذِهِ السَّاعَةِ أَفْضَلَ التَّحِیَّةِ وَ السَّلامِ» [۴۷].
این صلوات، با «اللّهُمَّ صَلِّ» آغاز می‌شود و با «أَفْضَلَ التَّحِیَّةِ وَ السَّلامِ» پایان می‌یابد. بنابراین، صلوات بر حضرت زهرا (س) هم با درود آغاز می‌شود و هم با سلام پایان می‌یابد. و این، پیوندی زیبا میان صلوات و سلام است.
۲. «الصِّدِّیقَةِ»
نخستین لقب حضرت زهرا (س) در این صلوات، «الصِّدِّیقَةِ» است. «صدیقه» یعنی کسی که در گفتار و کردار راست است و هیچ دروغ و ناراستی در او نیست. و این لقب، با «سلام» پیوند دارد؛ زیرا سلام، نشانهٔ راستی و پاکی است. کسی که سلام می‌کند، اعلام می‌کند که در دل او هیچ غل و غشی نیست. و حضرت زهرا (س) که «صدیقه» است، در همهٔ ابعاد زندگی‌اش راست و پاک بود.
این لقب، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان بانوی راستی و پاکی است. و سلامِ پیامبر (ص) به او، تأییدی بر این راستی و پاکی است. و این، جایگاه او را به‌عنوان کسی که سلامِ پیامبر (ص) را دریافت کرد و خود نیز راست و پاک بود، تثبیت می‌کند.
۳. «حَبِیبَةِ حَبِیبِک»
دومین لقب حضرت زهرا (س) در این صلوات، «حَبِیبَةِ حَبِیبِک»؛ محبوبهٔ حبیب تو (پیامبر) است. این لقب، نشان‌دهندهٔ محبت عمیق پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) است. و این محبت، در سلامِ پیامبر (ص) به او نیز تجلی یافت.
سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س)، نه یک سلام سرد و رسمی، بلکه یک سلام گرم و محبت‌آمیز بود. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان محبوبهٔ پیامبر (ص) است. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی محبت تثبیت می‌کند.
۴. «أُمِّ أَحِبَّائِک»
سومین لقب حضرت زهرا (س) در این صلوات، «أُمِّ أَحِبَّائِک»؛ مادر دوستان توست. این لقب، نشان‌دهندهٔ جایگاه مادری حضرت زهرا (س) برای همهٔ دوستان خداوند است. و این، با «سلام» پیوند دارد؛ زیرا سلام، اعلام دوستی است.
حضرت زهرا (س) نه تنها مادر امامان (ع) است، بلکه مادر همهٔ دوستان خداوند نیز هست. و سلامِ پیامبر (ص) به او، اعلام این مادری است. و این، جایگاه او را به‌عنوان مادر دوستان خداوند تثبیت می‌کند.
۵. «الطَّالِبَ لَها مِمَّنْ ظَلَمَها»
در ادامهٔ صلوات آمده است: «اللّهُمَّ کُنِ الطَّالِبَ لَها مِمَّنْ ظَلَمَها»؛ خدایا، از کسانی که به او ستم کردند، انتقامش را بگیر. این جمله، نشان‌دهندهٔ مظلومیت حضرت زهرا (س) است. و این، با «سلام» پیوند دارد؛ زیرا سلام، اعلام صلح است، اما با ظالمان، صلح نیست.
حضرت زهرا (س) که خود، سلامِ پیامبر (ص) را دریافت کرد، در برابر ظالمان ایستاد و از حق خود دفاع کرد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه او به‌عنوان بانوی مظلوم و مدافع حق است. و این، جایگاه او را به‌عنوان کسی که سلام، او را از ظلم دور نکرد، تثبیت می‌کند.
۶. «أَفْضَلَ التَّحِیَّةِ وَ السَّلامِ»
صلوات بر حضرت زهرا (س) با «أَفْضَلَ التَّحِیَّةِ وَ السَّلامِ»؛ برترین درود و سلام، پایان می‌یابد. این پایان، یادآور سلامِ آغازین حدیث کساء است که پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) گفت. و این، یک تقارن زیبا میان آغاز و پایان است.
همان‌گونه که حدیث کساء با سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) آغاز شد، صلوات بر او نیز با سلام پایان می‌یابد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه حضرت زهرا (س) به‌عنوان بانوی سلام است. و این، جایگاه او را به‌عنوان کسی که سلامِ پیامبر (ص) را دریافت کرد و صلوات بر او با سلام پایان می‌یابد، تثبیت می‌کند.
۷. از درود تا سلام
صلوات بر حضرت زهرا (س)، از «اللّهُمَّ صَلِّ» آغاز می‌شود و با «أَفْضَلَ التَّحِیَّةِ وَ السَّلامِ» پایان می‌یابد. و در میان این صلوات، القاب حضرت زهرا (س) (صدیقه، حبیبه، أم أحبائک) هر یک، با «سلام» پیوند دارند.
و این، همان درسی است که بخش دهم مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه صلوات بر او نیز با سلام پایان می‌یابد. و این، جایگاه او را به‌عنوان بانوی درود و سلام تثبیت می‌کند.
نتیجه:
سلام، نخستین واژه‌ای است که پیامبر (ص) با آن به حضرت زهرا (س) سلام کرد و آخرین واژه‌ای که صلوات بر او با آن پایان می‌یابد. این نوشتار کوشید معنای لغوی سلام، جایگاه آن در قرآن و روایات، احکام فقهی آن، و پیوند آن با حضرت زهرا (س) را در ده بخش موضوعی تبیین کند.این نوشتار نشان داد که سلام، یکی از نام‌های خداوند است و سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س)، یادآوری این نام الهی در آغاز کلام بود. نشان داد که سلام در قرآن، سنت الهی بر پیامبران و برگزیدگان است و حضرت زهرا (س) در زمرهٔ همین برگزیدگان قرار می‌گیرد.
نشان داد که سلام، فضیلت و پاداش الهی دارد و سلام بر حضرت زهرا (س)، بهشت را بر سلام‌کننده واجب می‌کند. نشان داد که آداب سلام (سلام کوچک‌تر به بزرگ‌تر، سلامِ وارد شونده، سلام به کودکان) در خانوادهٔ حضرت زهرا (س) پیاده می‌شد.
نشان داد که احکام سلام در نماز، نشان‌دهندهٔ اهمیت این عبادت است. و در پایان نشان داد که صلوات بر حضرت زهرا (س)، از «اللّهُمَّ صَلِّ» آغاز می‌شود و با «أَفْضَلَ التَّحِیَّةِ وَ السَّلامِ» پایان می‌یابد.
نتیجهٔ نهایی آن است که حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه خود، بانوی سلام و صلوات است. و این، همان درسی است که مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: سلام، یک عادت نیست؛ یک عبادت است که حضرت زهرا (س) در مرکز آن می‌درخشد.
اکنون مقدمه، اهداف و نتیجه با ساختار نهایی هماهنگ شد. اگر تأیید می‌فرمایید، فهرست نهایی ارجاعات را تنظیم می‌کنم و به سراغ ویرایش نهایی می‌رویم.
نتیحه:
سلام، نخستین واژه‌ای است که پیامبر (ص) با آن به حضرت زهرا (س) سلام کرد و آخرین واژه‌ای که صلوات بر او با آن پایان می‌یابد. این نوشتار کوشید معنای لغوی سلام، جایگاه آن در قرآن و روایات، احکام فقهی آن، و پیوند آن با حضرت زهرا (س) را در ده بخش موضوعی تبیین کند.این نوشتار نشان داد که سلام، یکی از نام‌های خداوند است و سلامِ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س)، یادآوری این نام الهی در آغاز کلام بود. نشان داد که سلام در قرآن، سنت الهی بر پیامبران و برگزیدگان است و حضرت زهرا (س) در زمرهٔ همین برگزیدگان قرار می‌گیرد.
نشان داد که سلام، فضیلت و پاداش الهی دارد و سلام بر حضرت زهرا (س)، بهشت را بر سلام‌کننده واجب می‌کند. نشان داد که آداب سلام در خانوادهٔ حضرت زهرا (س) پیاده می‌شد و احکام آن در نماز، نشان‌دهندهٔ اهمیت این عبادت است. و در پایان نشان داد که صلوات بر حضرت زهرا (س) با سلام پایان می‌یابد.
نتیجهٔ نهایی آن است که حضرت زهرا (س) نه تنها مخاطب سلامِ پیامبر (ص) بود، بلکه خود، بانوی سلام و صلوات است. و این، همان درسی است که مقالهٔ «سلام» به ما می‌آموزد: سلام، یک عادت نیست؛ یک عبادت است که حضرت زهرا (س) در مرکز آن می‌درخشد.
ارجاعات:
[۱] حدیث کساء، فراز ۱.[۲] سوره حشر، آیه ۲۳.
[۳] مفردات راغب، ذیل واژهٔ «سلام» (به نقل از قاموس قرآن، جلد ۳، صفحه ۲۹۹).
[۴] حدیث کساء، فراز ۲.
[۵] حدیث کساء، فراز ۵.
[۶] حدیث کساء، فراز ۹.
[۷] حدیث کساء، فراز ۱۵.
[۸] سوره شعراء، آیه ۸۹.
[۹] سوره انعام، آیه ۱۲۷.
[۱۰] سوره حشر، آیه ۲۳
[۱۱] سوره نساء، آیه ۸۶.
[۱۲] سوره یونس، آیه ۲۵.
[۱3] سوره رعد، آیه ۲۴.
[۱4] سوره یس، آیه ۵۸.
[۱5] سوره صافات، آیه ۷۹.
[۱6] سوره نور، آیه ۶۱.
[۱۸] سوره صافات، آیه ۷۹.
[۱۹] سوره صافات، آیه ۱۰۹.
[۲۰] سوره صافات، آیه ۱۲۰.
[۲۱] سوره صافات، آیه ۱۳۰.
[۲۲] سوره نمل، آیه ۵۹
[۲۳] کافی، جلد ۲، صفحه ۶۴۴؛ بحارالانوار، جلد ۷۵، صفحه ۲۴۳؛ تفسیر نورالثقلین، صفحه ۵۲۵.
[۲۴] کافی، جلد ۲، صفحه ۶۴۵؛ تفسیر نورالثقلین، صفحه ۵۲۵.
[۲۵] بحارالانوار، جلد ۷۳، صفحه ۱۰.
[۲۶] بحارالانوار، جلد ۷۳، صفحه ۱۲.
[۲۷] کافی، جلد ۲، صفحه ۶۴۶؛ خصال، جلد ۱، صفحه ۱۱؛ بحارالانوار، جلد ۷۳، صفحه ۱۱.
[۲۸] کافی، جلد ۲، صفحه ۶۴۶؛ مشکاة الأنوار، صفحه ۱۹۷؛ تفسیر نورالثقلین، صفحه ۵۲۶.
[۲۹] تحف العقول، صفحه ۲۵۰؛ بحارالانوار، جلد ۷۵، صفحه ۱۱۷.
[۳۰] خصال، جلد ۲، صفحه ۴۸۴؛ مشکاة الأنوار، صفحه ۱۹۷؛ بحارالانوار، جلد ۷۳، صفحه ۹ و ۳۰۹؛ تفسیر نورالثقلین، صفحه ۵۲۷.
[۳۱] امالی شیخ صدوق، صفحه ۷۲؛ خصال، جلد ۱، صفحه ۲۷۱؛ بحارالانوار، جلد ۷۳، صفحه ۱۰.
[۳۲] عروة الوثقی، جلد ۱، صفحه ۵۵۵.
[۳۳] همان.
[۳۴] همان.
[۳۵] همان.
[۳۶] حدیث کساء، فراز ۱۵.
[۳۷] سوره صافات، آیه ۷۹.
[۳۸] سوره صافات، آیه ۱۰۹.
[۳۹] سوره صافات، آیه ۱۲۰.
[۴۰] سوره نمل، آیه ۵۹.
[۴۱] سوره انعام، آیه ۱۲۷.
[۴۲] مناقب ابن مغازلی، صفحه ۳۶۳.
[۴۳] ملحقات احقاق الحق (مرعشی نجفی)، جلد ۱۰، صفحه ۱۳۴.
[۴۴] سوره احزاب، آیه ۵۶.
[۴۵] ینابیع المودة (قندوزی)، صفحه ۲۹۵.
[۴۶] ملحقات احقاق الحق (مرعشی نجفی)، جلد ۱، صفحه ۲۳۷
[۴۷] مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی.
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
